Logoda Font Kullanımı ve Lisans: Nelere Dikkat?

Yazı, logoların en sık kullanılan malzemesidir. Bir isim, iyi seçilmiş bir fontla yazıldığında kısa sürede bir logoya dönüşebilir. Ancak font, bir görselden farklı olarak çoğu zaman bir yazılım lisansıyla gelir ve bu lisans, fontla neler yapabileceğinizi belirler. Logo yıllarca kullanılacağı, belki tescil edileceği ve pek çok yere basılacağı için font lisansı sonradan değil, tasarım aşamasında kontrol edilmelidir. Bu yazı, açık lisanslı fontlardan ticari dökümhane lisanslarına kadar logoda font kullanımında dikkat edilecek noktaları özetliyor.

Font bir yazılımdır: lisans neyi düzenler?

Bir font dosyası, harflerin biçimini bilgisayara tarif eden bir yazılımdır. Font lisansı bu nedenle iki ayrı şeyi düzenleyebilir: font dosyasının kendisiyle ne yapılabileceğini (kurmak, paylaşmak, değiştirmek, yazılıma gömmek) ve fontla üretilen işlerin nasıl kullanılabileceğini (baskı, web, logo, ürün).

Logo açısından önemli olan ikinci kısımdır. Birçok lisans, fontla üretilmiş bir görselin serbestçe kullanılmasına izin verir; bazıları ise logo ya da marka kullanımını ayrı bir lisansa bağlar. Adobe da bu ayrıma dikkat çekiyor: Adobe Fonts SSS'si yalnız Adobe hesabı üzerinden eklenen fontlar için geçerlidir; bilgisayarın font klasörüne yüklenmiş fontlar kendi son kullanıcı sözleşmelerine tabidir ve lisans soruları için doğrudan dökümhaneye başvurulması gerekir 4. Yani "bilgisayarımda vardı" bir lisans dayanağı değildir.

Açık lisanslı fontlar: SIL Open Font License

SIL Open Font License (OFL), açık kaynaklı fontlarda en sık kullanılan lisanslardan biridir. Lisans metni, font yazılımının kullanılmasına, incelenmesine, kopyalanmasına, birleştirilmesine, gömülmesine, değiştirilmesine, yeniden dağıtılmasına ve değiştirilmiş ya da değiştirilmemiş kopyalarının satılmasına izin verir; ancak font yazılımının kendi başına satılmasını yasaklar 1. Değiştirilmiş sürümlerin, telif sahibinin yazılı izni olmadan ayrılmış font adını (Reserved Font Name) kullanamayacağını da düzenler 1.

Logo için daha doğrudan yanıtı OFL-FAQ veriyor. SIL'in yayımladığı bu SSS'ye göre OFL lisanslı fontlar logo dahil her türlü tasarım işinde kullanılabilir ve bunun için ek bir lisans ya da izin gerekmez 2. Aynı belge, fontla üretilen grafiğin yazarı ve telif sahibinin siz olmaya devam ettiğini; lisansın diğer koşullarının yalnız fontun kendisi yeniden dağıtıldığında, paketlendiğinde ya da değiştirildiğinde devreye girdiğini belirtiyor 2. Logoda font adının ya da yazarının belirtilmesi de zorunlu değil 2.

Dikkat edilecek nokta, logo dosyasıyla font dosyasını karıştırmamaktır. Logonun vektör dosyasında yazılar dış hatlara dönüştürülmüşse ortada bir font dosyası dağıtılmaz. Font dosyasının kendisini teslim paketine eklemek ya da değiştirerek yeni bir font üretmek ise lisansın ilgili koşullarına tabidir.

Google Fonts

Google Fonts'un SSS sayfası, kütüphanedeki tüm fontların açık kaynaklı olduğunu ve bir bedel ödemeden kullanılabildiğini, ticari ürünlerde ve satılan ürünlerin içinde kullanılabileceğini söylüyor 3. Logo sorusuna verilen yanıt da açık: Google Fonts herhangi bir logoda kullanılabilir 3.

Aynı sayfa, kullanım ve yeniden dağıtım koşullarının fontun lisansında belirtildiğini, en yaygın lisansın SIL Open Font License olduğunu, bazı fontların ise Apache lisansı ya da Ubuntu Font License ile sunulduğunu belirtiyor 3. Bu nedenle Google Fonts'tan bir font seçtiğinizde de lisans dosyasını indirip proje klasörünüzde saklamak iyi bir alışkanlıktır.

Ticari fontlar: her dökümhanenin kuralı farklı

Ticari fontlarda tek bir kural yoktur. İki örnek bu farkı iyi gösteriyor.

Adobe Fonts: Adobe'nin SSS sayfasına göre Adobe hesabıyla eklenen fontlar logo ve diğer görseller oluşturmak için kullanılabilir 4. Oluşturulan logo telifle korunabilir ya da marka olarak tescil ettirilebilir; ancak logoda kullanılan fontlar ve yazı karakteri tasarımları telif ya da marka olarak tescil ettirilemez 4. Dış hatlara dönüştürülmüş yazılar değiştirilebilir ve ortaya çıkan görsel ticari olarak kullanılabilir, fakat font yazılımı değiştirilemez ve dönüştürülmüş hatlardan yeni bir font üretilemez 4. Abonelik sona erdiğinde dış hatlara dönüştürülmüş ya da font verisi gömülü dosyalar doğru görüntülenmeye devam eder; canlı fonta başvuran düzenlenebilir belgeler ise eksik font uyarısı verir 4.

Ayrı logo lisansı sunan dökümhaneler: Bazı dökümhaneler logo kullanımını ayrı bir lisans türü olarak düzenler. Örneğin F37 Foundry'nin lisans sayfası, logo lisansının marka başına verildiğini, logonun birden fazla sürümü için ek lisans gerektiğini ve logo için karakterlerde ayarlama yapılmak istendiğinde önce dökümhaneyle iletişime geçilmesini istiyor 5.

Bu iki örnek bir sıralama değil, çeşitliliğin göstergesidir. Aynı fontun farklı satış kanallarındaki lisansı bile farklı olabilir. Kural basittir: logoda kullanılacak fontun, o fontu edindiğiniz kanaldaki güncel lisans metnini okuyun.

Özel çizilmiş yazı: lisanstan bağımsız bir logo

Font lisansı sorununu kökten çözmenin bir yolu, logonun yazısını hazır bir fontla yazmak yerine markaya özel olarak çizmektir. Bu yaklaşıma logotype ya da özel yazı (lettering) denir. Harfler yalnız o isim için tasarlandığından logo, bir dökümhanenin lisans koşullarına bağlı kalmaz.

Özel çizilmiş yazının iki ek faydası vardır. Birincisi ayırt ediciliktir: aynı hazır fontu kullanan yüzlerce marka olabilir, ama özel çizilmiş harfler başka bir yerde aynı biçimde bulunmaz. İkincisi Türkçe karakterlerdir: ç, ğ, ı, İ, ö, ş ve ü harfleri baştan isme göre çizilir.

Haklar tarafında ise özel yazı, diğer çizimler gibi telif kurallarına tabidir. 5846 sayılı Fikir ve Sanat Eserleri Kanunu, güzel sanat eserleri arasında güzel yazıları, grafik eserleri ve her türlü tiplemeleri sayar 6; eser niteliği ise her somut durumda hususiyet şartına göre değerlendirilir. Mali hakların size geçmesi için yazılı ve hakları tek tek sayan bir devir sözleşmesi gerekir 6. Bu konuyu logonun telif hakkı yazısında ayrıntılı anlattık.

Hazır bir font kullanmak her zaman yanlış bir tercih değildir. Lisansı açık ve logo kullanımına izin veren bir font, bütçesi sınırlı ya da hızlı başlaması gereken bir işletme için makul bir başlangıç olabilir. Karar verirken şu sorular yol gösterir: Logo uzun yıllar kullanılacak mı? Tescil düşünülüyor mu? Adın görünümünün markayı rakiplerinden ayırması bekleniyor mu? Logo birçok ajans ve tedarikçiyle paylaşılacak mı? Bu sorulara verilen yanıtlar çoğunlukla "evet" ise, özel çizilmiş yazıya ayrılan emek ileride lisans takibi ve ayırt edicilik açısından karşılığını verir. Logo türleri arasındaki farkları logo türleri yazısında bulabilirsiniz.

Bir font temel alınıp üzerinde değişiklik yapılacaksa, yukarıdaki örneklerde görüldüğü gibi o fontun lisansının buna izin verip vermediği yine kontrol edilmelidir.

Lisans kanıtını saklamak

Logoyu tasarladığınız gün lisans durumu net olabilir; ama birkaç yıl sonra bir tescil süreci, bir yatırım incelemesi ya da yeni bir ajansla çalışma sırasında aynı soru tekrar gelir. O gün elinizde olması gerekenler:

1. Fontun tam adı ve sürümü: Aile adı, kesim ve dökümhane.
2. Edinme kanalı: Dökümhane sitesi, bir abonelik, bir dağıtım platformu ya da açık kaynak deposu.
3. Lisans metni: Satın alma ya da indirme tarihindeki lisansın PDF ya da metin kopyası.
4. Satın alma kaydı: Fatura, sipariş numarası ve lisansın kimin adına olduğu.
5. Kapsam notu: Lisansın logo kullanımını, sürüm ve marka sayısını nasıl düzenlediği.
6. Teslim dosyalarındaki durum: Logo dosyalarında yazıların dış hatlara dönüştürülüp dönüştürülmediği.

Bu kayıtlar logo teslim paketinin bir parçası olmalıdır. Paket içeriği için logo teslim paketi sayfamıza, dosya türleri için logo dosya formatları yazısına bakabilirsiniz.

logox'un logotype ve özel yazı hizmetinde harfler markaya özel çizilir; bir font temel alınacaksa lisansı kontrol edilir ve teslimde bilgisi yazılı olarak verilir.