Logonun Telif Hakkı Kimde? Yazılı Devir Neden Şart

Logo, bir işletmenin her gün kullandığı en görünür varlıklardan biridir: tabelada, ambalajda, web sitesinde, faturada. Buna karşın birçok işletme, logosunun hukuken kime ait olduğunu ancak bir sorun çıktığında sorar. Tasarımcıyla yollar ayrılmıştır, logo yenilenmek istenmektedir ya da bir yatırımcı fikri mülkiyet belgelerini istemektedir. Bu yazı, Türk hukukunda logonun telif hakkının nasıl doğduğunu, devrin neden yazılı yapılması gerektiğini ve telifin marka tesciliyle farkını anlatıyor.

Logo bir "eser" midir?

5846 sayılı Fikir ve Sanat Eserleri Kanunu (FSEK), eseri "sahibinin hususiyetini taşıyan" ve kanunda sayılan türlerden birine giren fikir ve sanat ürünü olarak tanımlar 1. Güzel sanat eserleri arasında resimler, desenler, güzel yazılar, grafik eserler ve her türlü tiplemeler sayılıyor 1. Özgün bir çizimle oluşturulmuş amblem ya da elle çizilmiş bir yazı logosu bu tanıma girebilir.

Burada kritik kelime "hususiyet"tir: eserin, yaratıcısının kişisel izini taşıması gerekir. Her logo kendiliğinden eser sayılmaz. Hazır bir fontla yazılmış kısa bir isim ya da çok basit bir geometrik şekil bu eşiğin altında kalabilir. Dünya Fikri Mülkiyet Örgütü (WIPO) de başlıklar, sloganlar ve logolar gibi nesnelerin, yeterli yaratıcı katkı içerip içermediğine bağlı olarak telif korumasından yararlanabileceğini ya da yararlanamayacağını belirtiyor 3. Bu yüzden logonun eser niteliği her somut durumda ayrıca değerlendirilir.

Eser sahibi kimdir, mali haklar nelerdir?

FSEK md. 8'e göre bir eserin sahibi onu meydana getirendir 1. Md. 18 ise mali hakları kullanma yetkisinin münhasıran eser sahibine ait olduğunu söyler 1. Yani logo için siz ödeme yapmış olsanız bile, aksi yazılı olarak kararlaştırılmadıkça haklar onu çizen kişide doğar.

Kanun mali hakları beş başlıkta sayar 1. Bir logo açısından anlamları şöyle:

FSEK md. 20, mali hakların birbirine bağlı olmadığını, birinin tasarrufunun diğerini etkilemediğini söyler 1. Pratik sonucu şudur: yalnız çoğaltma hakkını devralan bir işletme, logoyu yenilemek istediğinde işleme hakkına sahip olmayabilir.

Yazılı devir neden şart?

FSEK md. 52 bu konudaki en önemli hükümdür: mali haklara dair sözleşme ve tasarrufların yazılı olması ve konuları olan hakların ayrı ayrı gösterilmesi şarttır 1. Sözlü anlaşma, e-postadaki "logo artık sizin" cümlesi ya da yalnız fatura bu şartı karşılamaz.

Kanun ayrıca devri iki biçimde tanır: hakkın tamamen devri ya da yalnız kullanma yetkisinin bırakılması, yani ruhsat (lisans) 1. Devir süre, yer ve içerik bakımından sınırlı ya da sınırsız yapılabilir. Sözleşmede bunların açıkça yazılması gerekir.

Lisans yolunu seçiyorsanız türüne dikkat edin. FSEK md. 56, hak sahibinin aynı izni başkalarına da verebildiği basit ruhsat ile yalnız bir kişiye tanınan tam ruhsatı ayırır ve kanundan ya da sözleşmeden aksi anlaşılmadıkça her ruhsatın basit sayılacağını söyler 1. Bir logo için bunun anlamı açıktır: sözleşmede "tam" ya da "münhasır" ifadesi yoksa, tasarımcı aynı çizimi kural olarak başkasına da lisanslayabilir. Logo gibi ayırt edici olması beklenen bir işarette çoğu işletme bu nedenle lisans yerine tam devri tercih eder; hangisinin size uygun olduğu kullanım planınıza bağlıdır.

Gözden kaçan birkaç hüküm daha var:

• İşleme ayrıca yazılmalı: Md. 55'e göre aksi kararlaştırılmadıkça mali bir hakkın devri, eserin işlenmelerine şamil değildir 1. Logoyu ileride yenileyebilmek istiyorsanız işleme hakkı sözleşmede açıkça yer almalıdır.
• Dosya sahipliği hak sahipliği değildir: Md. 57'ye göre asıl ya da çoğaltılmış nüshalar üzerindeki mülkiyetin devri, aksi kararlaştırılmadıkça fikri hakların devrini içermez 1. Elinizde vektör dosyanın bulunması, haklara sahip olduğunuz anlamına gelmez.
• Devralınan hakkın başkasına devri: Md. 49'a göre mali hakkı devralan kişi, bunu eser sahibinin yazılı muvafakatiyle başkasına devredebilir 1. Bir ajans aracılığıyla çalışıyorsanız hakların zincirinin size kadar yazılı ulaştığından emin olun.
• Zamanlama: Md. 48'e göre henüz vücuda getirilmemiş bir esere ilişkin tasarruf işlemleri batıldır; md. 50 ise bu konudaki taahhütlerin eser yaratılmadan önce yapılmış olsa da geçerli olduğunu söyler 1. Uygulamada bu, projenin başında bir taahhüt, teslimde ise devrin kendisi olarak iki adımda kurgulanabilir. Hangi yapının size uygun olduğunu hukuk danışmanınızla belirleyin.

Çalışan ile serbest tasarımcı arasındaki fark

FSEK md. 18'in ikinci fıkrası, aralarındaki sözleşmeden ya da işin mahiyetinden aksi anlaşılmadıkça memur, hizmetli ve işçilerin işlerini görürken meydana getirdikleri eserler üzerindeki hakların onları çalıştıranlarca kullanılacağını söyler 1. Şirketinizde bordrolu çalışan bir tasarımcı logoyu iş tanımı kapsamında çizdiyse haklar kural olarak işveren tarafından kullanılır.

Bu kural serbest tasarımcı, ajans ya da stüdyo için geçerli değildir; bu kişiler işçi değildir. Dışarıdan bir logo yaptırdığınızda hakların size geçmesi için md. 52'deki yazılı devir şarttır. Logoyu bir yarışma ya da ortak çalışmayla elde ettiyseniz, katkı veren herkesin durumunu ayrıca netleştirmek gerekir.

Manevi haklar: devredilmeyen taraf

Mali haklar devredilebilir; manevi haklar ise eser sahibine bağlıdır. FSEK, eseri umuma arz etme, adın belirtilmesi ve eserde değişiklik yapılmasını menetme yetkilerini manevi haklar olarak düzenler 1. Md. 16'ya göre eser sahibi, yazılı izin vermiş olsa bile şeref ve itibarını zedeleyen ya da eserin mahiyet ve hususiyetlerini bozan değişiklikleri menedebilir ve bu yetkiden sözleşmeyle vazgeçmek hükümsüzdür 1.

Logo için bunun pratik karşılığı, sözleşmede ad belirtme konusunun açıkça çözülmesidir: logo üzerinde tasarımcı adı yer alacak mı, tasarımcı işi portfolyosunda gösterebilecek mi, gösterebilecekse ne zaman? Bu sorular yazılı yanıt bulduğunda ilişki daha sağlıklı yürür.

Telif ve marka tescili arasındaki fark

Telif ve marka, aynı logoyu farklı açılardan korur. WIPO'nun tanımıyla telif, yaratıcıların edebi ve sanatsal eserleri üzerindeki haklarını anlatır 3; marka ise bir işletmenin mal ve hizmetlerini diğerlerinden ayırt etmeye yarayan işarettir 4.

Kaynaklar: FSEK 1, SMK 2.

İki koruma birbirine de bağlanır. 6769 sayılı Sınai Mülkiyet Kanunu md. 6'ya göre tescil başvurusu yapılan bir marka başkasına ait bir telif hakkını içeriyorsa, hak sahibinin itirazı üzerine başvuru reddedilir 2. Yani telif devrini almadığınız bir logoyu marka olarak tescil ettirmeye çalışmak, sonradan itiraza açık bir durum yaratabilir. Tescil sürecinin adımlarını logo nasıl tescil edilir yazısında ayrıca anlattık.

Devir sözleşmesinde bulunması gerekenler

Aşağıdaki liste bir sözleşme metni değil, hukuk danışmanınızla konuşurken kullanabileceğiniz bir kontrol çerçevesidir:

1. Tarafların ve eserin tanımı: Logonun hangi sürümleri, renk ve tek renk varyasyonları, amblem ve yazı parçaları devre dahil?
2. Devredilen haklar tek tek: İşleme, çoğaltma, yayma, temsil ve umuma iletim hakları ayrı ayrı sayılmalı (FSEK md. 52) 1.
3. Kapsam: Süre, yer (ülke ya da dünya) ve kullanım alanı; sınırsız devir isteniyorsa bunun açıkça yazılması.
4. Devir mi, lisans mı: Hakların tamamen mi devredildiği, yoksa yalnız kullanım izni mi verildiği; lisanssa tekelci olup olmadığı.
5. Üçüncü kişi hakları: Logoda kullanılan font, ikon ya da görsel öğelerin lisans durumu. Font tarafını logoda font lisansı yazısında ele aldık.
6. Ara çalışmalar: Seçilmeyen konseptlerin ve taslakların durumu; tasarımcıda mı kalacak, kullanılmayacak mı?
7. Manevi haklar: Ad belirtme ve portfolyoda gösterim koşulları.
8. Teslim edilen dosyalar: Hangi dosyaların teslim edildiğinin listesi. Dosya içeriği için logo teslim paketi sayfamıza bakabilirsiniz.

logox'ta teslimde mali haklar yazılı bir sözleşmeyle, haklar tek tek sayılarak devredilir; bu yaklaşımı logo tasarımı sayfasında bulabilirsiniz. Logonun yapay zekâ araçlarıyla üretildiği durumlarda eser niteliği ayrı bir soru işareti taşır; bunu yapay zekâ ile logo yazısında ele aldık.